Pamięci Sebastiana Zielonki (1985-2025)
Bracia morawscy w przedwojennym Gnadenbergu, a obecnym Godnowie, stanowili większość mieszkańców. Stworzyli oni od podstaw miejscowość, która obecnie wchodzi w skład administracyjny Kruszyna.
Kim byli bracia Morawscy?
Morawianie po latach prześladowań i przymusowych przesiedleń musieli uchodzić z rodzinnych katolickich Moraw. W 1721 r. znaleźli miejsce osiedlenia w saksońskich dobrach księcia Nicholasa Ludwiga von Zizendorfa.
Zgromadzenie braci głosiło potrzebę moralnej nieskazitelności i głębokiej pobożności, rozwijanej poprzez głęboką pracę duchową, a dewiza ta była bliska postawie księcia Zizendorfa, który do końca swojego życia wspierał ich duchowo jako przywódca. Ofiarował na rzecz nowo przybyłych osadników ziemię pod osadę Herrnhut (niedaleko Zgorzelca), założoną w 1722 roku.
Wspólnota religijno-ekonomiczna
W powstałym miasteczku osadnicy zawiązali wspólnotę religijno-ekonomiczną. Początkowo osadę nazywano bractwem z Herrnhut. Wszyscy jej członkowie, niezależnie od płci, wieku, narodowości czy pochodzenia społecznego, byli sobie równi i mieli obowiązek przyczyniać się swoją pracą do pomnażania wspólnego majątku, a także mogli z niego korzystać w celu zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb życiowych. Wspólnota gwarantowała swoim członkom pomoc i opiekę w razie choroby czy niepełnosprawności, a dzieciom wykształcenie. Przynależność do wspólnoty była dobrowolna, a każdy członek bractwa miał prawo je opuścić. Co więcej, wspólnota zastrzegła sobie prawo do usuwania ze swojego grona osób niestosujących się do jej zasad.
Zakazany był seks pozamałżeński i rozwody
W osadach obowiązywał duży rygor moralny, np. zakazane były: rozwody, seks pozamałżeński i gry hazardowe. Wysoka liczba mieszkańców w miejscowościach wpłynęła na emigrację i powstawanie nowych miejscowości.
Na Śląsk braci morawskich zaprosił Ernest Juliusz von Seidlitz, przyjaciel Zinzendorfa, mocno zaangażowany w ruch pietystyczny. W 1743 roku w jego dobrach powstały dwie nowe osady w Piławie Górnej i Godnowie. Natomiast w 1745 r. osadnicy z Herrnhut, głównie wykwalifikowani tkacze, osiedlili się w mieście Nowa Sól, tworząc w południowej części miasta odrębną dzielnicę.
Wielka Sala i cmentarz najważniejsze miejsca w osadzie
Wszystkie osady braci morawskich, zarówno w Europie, jak i w krajach zamorskich, były początkowo wzorowane na osadzie Herrnhut, nie tylko pod względem organizacyjnym, ale także morfologicznym. Osady zakładane były na planie krzyża (łacińskiego lub greckiego), na przecięciu ramion krzyża lokowano kościół, nazywany też Wielką Salą, a wokół niego budynki mieszkalne, oraz budynki służące całej wspólnocie, np. szkoły, szpitale, domy opieki dla niepełnosprawnych i osób podeszłym wieku.
Ważnym elementem każdej miejscowości był cmentarz, nazywany „Gottesacker”, w dosłownym tłumaczeniu „Boża Rola”, lokowany zwykle w pobliżu Wielkiej Sali. Cmentarz miał formę zielonej łąki, symbolizującej wieczną szczęśliwość. Mężczyźni i kobiety chowani byli w oddzielnych kwaterach, według kolejności zgonów, a wszystkie nagrobki były jednakowe: proste płyty ułożone płasko na trawie, zawierające personalia zmarłego, datę, miejsce urodzenia i śmierci; często też ryto werset biblijny lub cytat z pieśni. Miało to symbolizować całkowitą równość wszystkich członków wspólnoty, zarówno za życia, jak i po śmierci.
Większość mieszkańców stanowili wysoko wykwalifikowani rzemieślnicy, co wpływało na wysoki poziom życia w osadzie i nowoczesne rozwiązania administracyjno-społeczne.
Sebastian Zielonka (1985-2025) był lokalnym historykiem, absolwentem Uniwersytetu Wrocławskiego ze specjalizacją: archiwistyka i dokumentalistyka konserwatorska. Interesowała go historia regionu i życie społeczne Europejczyków w XX wieku. Sebastian Zielonka był też autorem książek „Kruszyn miejsce niezwykłe” oraz „Żeliszów – wierny swoim korzeniom”. Był pomysłodawcą i realizatorem wielu projektów i warsztatów historycznych, w tym projektu „Archiwum Rodzinne Ziem Zachodnich” oraz największego z największego z nich z 2017 roku, który doprowadził do powstania książki pod jego redakcją „Solidarny Longin Komołowski”.
Program Bliska kultura – Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego