Lokalny regionalista i miłośnik historii Kruszyna dr Grzegorz Przystarz ujednolicił historię placówki edukacyjnej w Kruszynie na podstawie dzieła Eduarda Dewitza (Geschichte des Kreises Bunzlau, 1885) oraz uzupełniającej literatury regionalnej. Obecna Szkoła Podstawowa w Kruszynie przy ul. Kasztanowej 1 jest bezpośrednią kontynuatorką placówki opisanej przez Dewitza.

Szkoła w chałupie

Początki szkoły w Kruszynie (Gross Krauschen) były nad wyraz skromne. Przez 1776 rokiem mieszkańcy nie wyznaczyli do tego celu oficjalnego budynku. Dewitz podaje, że pierwszym nauczycielem był miejscowy chałupnik nazwiskiem Plischle. Nie był to według relacji z epoki nauczyciel wykwalifikowany.

Uczniów Plischle przyjmował w swojej własnej chałupie. Uczył dzieci czytać, pisać i rachować. Czytania dzieci uczyły się korzystając z tekstów Biblii. Do tego dochodziła podstawowa nauka rachunków.

Gest barona: szkoła pałacowa

Ogromna zmiana nastąpił w 1776 roku. George Ernst von Heuthaufen, baron i właściciel okolicznych dóbr przejął się edukacją swoich poddanych na tyle, że wykupił dom od Plischlego wraz z ogródkiem i oficjalnie przekazał go gminie na cele szkolne. Wtedy zatrudniono też pierwszego w historii Kruszyna wykwalifikowanego nauczyciela o nazwisku Breitmann.

Mimo tego, co zaskakujące przez 60 lat (do roku 1836) lekcje odbywały się nie w wykupionej na ten cel chałupie, a w pałacu. W jednej z sal, którą przystosowano do tego celu. Właściciel ziemski miał ambicje nie tylko wobec własnych dzieci, ale czuwał tez nad edukacją swoich poddanych.

Regionalne Centrum Edukacji

Szkoła w Gross Krauschen z biegiem lat zyskiwała na znaczeniu. W XIX wieku stała się centralnym punktem dla całej okolicy. Dewitz odnotowuje, że uczęszczały do niej dzieci z czterech przylegających do siebie w tym czasie miejscowości: Klein Krauschen (Kruszynek), Schwiebendorf (Świeborowice), Looswitz (Łaziska), Tomaszów Bolesławiecki (część dolna). Dzisiaj, jak dodaje Grzegorz Przystarz, w dużej mierze te miejscowości tworzą jeden organizm Kruszyna. Stawiano w szkole na podstawową edukację dzieci wiejskich. najważniejsze było by umiały czytać, pisac, liczyć i zapoznawały się z zasadami religii.

Złoty wiek szkoły w Kruszynie

Wiek XIX do 1945 roku zapisał się w historii szkoły jako czas rozkwitu. W 1836 roku szkoła opuściła mury pałacowe i powróciła do zmodernizowanego budynku gminnego (zlokalizowanego przy dzisiejszej ul. Kasztanowej 1.

Dewitz wspomina o zasłużonych pedagogach jacy uczyli w szkole, pisze m.in. o panu Körnerze, który od 1877 roku pracował jako w pełni samodzielny nauczyciel. Na początku XX wieku o placówkę i jej wysoki poziom dbali dyrektorzy Weich oraz Albert Reich.

Niewątpliwie na poziom szkoły ludowej w Gross Krauschen wpływała bezpośrednia obecność wybitnej placówki edukacyjnej Braci Morawskich mieszcząca się Gnadenbergu (centralna część dzisiejszego Kruszyna). Mowa tu o elitarnej szkole dla dziewcząt (Zinzendorfschule). Obie szkoły się uzupełniały. Wykwalifikowani rzemieślnicy kształceni w Gnadenbergu często zostawali mentorami dla zdolniejszych uczniów szkoły ludowej, co podnosiło ogólny poziom cywilizacyjny całego Kruszyna.

Dane jakie podaje Dewitz z połowy lat 80. XIX wieku wynika, że szkoła ludowa w kruszynie była miejscem wyjątkowym dla okolicznych mieszkańców. Do szkoły uczęszczało regularnie około 120–160 dzieci. Była to szkoła ewangelicka, wieloklasowa, gdzie nauczyciel pełnił często również funkcję organisty (kantora) w miejscowej parafii.

Historia szkoły po II wojnie światowej

(tekst opracowany na podstawie informacji Sebastiana Zielonki)

W 1947 r. zorganizowana zostaje na terenie Kruszyna (w przedwojennym budynku szkoły) pierwsza placówka edukacyjna. Odbudowa systemu kształcenia w latach powojennych była prowadzona na zasadach: powszechności, bezpłatności, publiczności i jednolitości. Szkoła miała być pod względem standardów taka sama na wsi, jak i w mieście.

Pierwszym kierownikiem szkoły był Franciszek Marczyński, edukację we wrześniu 1947 r. rozpoczęło 41 uczniów.

W 1952 r. szkoła pozyskała książki i utworzono bibliotekę 1 czerwca 1979 r., z okazji Międzynarodowego Dnia Dziecka, uczniowie otrzymali Sztandar Szkoły.

Przy Szkole Podstawowej w Kruszynie działały liczne organizacje, np. Szkolne Koło Przyjaciół ZSRR, Szkolne Koło Odbudowy Warszawy, Związek Harcerstwa Polskiego, Liga Ochrony Przyrody, Towarzystwo Przyjaciół Dzieci czy Teatrzyk Bajka. A sama placówka słynęła z licznych akcji:

  • kursów czytania i pisania dla dorosłych mieszkańców osady w pierwszych latach powojennych
  • akcji „Posesja”, która polegała na porządkowaniu najbardziej zaniedbanych podwórek mieszkańców
  • akcji „Wiewiórka”, która polegała na zbieraniu pożywienia oraz budowaniu karmników dla zwierząt
  • akcji „Woreczek”, która miała na celu przybliżenie zasad higieny uczniom.