Jak przetrwać przy wigilijnym stole. Toksyczne relacje rodzinne

Wigilijne spotkania rodzinne nie zawsze wyglądają jak w teledyskach świątecznych piosenek. Siedzimy razem, jemy posiłek, panuje odświętna atmosfera i są prezenty, a w gardle narasta gula, nie do przełknięcia, żołądek zaś ściska jakiś niepokój. Macie takie doświadczenia? Bo natrętny stres podczas wieczerzy wigilijnej odczuwa bardzo wiele osób.

Poniżej omawiamy trzy mechanizmy, które często pojawiają się w takich sytuacjach. Pokazujemy objawy i podpowiadamy, jak je rozpoznawać i przeciwdziałać.

"Mafijna lojalność"

Decyzje podejmowane są zawsze z myślą o rodzinie. Poszczególne jednostki nie mają znaczenia. Jeśli któryś z członków nie zgadza się, pojawiają się problemy.

Specjaliści nazywają taką lojalność "lojalnością mafijną" i w rodzinie stanowi ona ekstremalną formę lojalności systemowej, gdzie wierność skierowana jest nie ku dobru relacji, lecz wobec układu, tajemnicy i hierarchii.

Charakteryzuje się bezwzględną logiką, wyrażaną w hasłach takich jak: "Jesteś z nami albo przeciwko nam", "Rodzina jest święta", "Nie wynosi się spraw na zewnątrz", oraz "Dług wdzięczności spłaca się posłuszeństwem". Tego typu lojalność, choć skrajna, uwidacznia mechanizmy patologicznej lojalności systemowej, w których więzi rodzinne zostają wypaczone na rzecz utrzymania szkodliwego układu.

Objawy, które można zauważyć

• Brak granic między poszczególnymi członkami rodziny, a całą rodziną
• Kara za bycie niezależnym: członkowie rodziny są nagradzani za posłuszeństwo, a nie za inicjatywę czy odwagę powiedzenia „nie”.
• „Kto nie z nami, ten przeciw nam”: wykluczanie innych, tworzenie podziałów.
• Klimat, który ogranicza kreatywność, utrudnia szukanie lepszych rozwiązań i wpływa na samopoczucie ludzi.

Co można zrobić (praktyczne wskazówki)

• Wprowadzić jasne zasady komunikacji: kto i w jaki sposób może zgłaszać problemy, jak chronić zgłaszających przed reprymendą.
• Ustanowić własne ganicie.
• Zachęcać do różnych perspektyw: zapraszać osoby z zewnątrz, przyjaciół i bliskich, którzy staną po naszej stronie
• Uczyć się asertywności i konstruktywnego dialogu.
• Tłumaczyć swoje decyzje i prosić o to innych.

System "kozła ofiarnego" i „złotego dziecka”

Napięcia w rodzinie rozładowuje się poprzez wskazanie winnego. „Czarna owca” staje się kozłem ofiarnym, a „złote dziecko” podtrzymuje mit idealnej rodziny. Reszta osób ma udawać, że nic się nie dzieje i być neutralna. Słyszymy: „Ona jest problemem”, „On jest dumą” – role przypisane są na stałe, a konflikty zamiast być wyjaśniane, są przypisywane komuś konkretnemu. W efekcie prawda bywa ukrywana, problem chowany pod dywan, a odpowiedzialność rozmyta.

Objawy, które mogą się pojawić

• Osoba oskarżana o bycie „czarną owcę” doświadcza ogromnego stresu i bezsilności.
• „Złote dziecko” dźwiga na plecach odpowiedzialność za bycie idealnym reprezentantem rodziny rodziny, reszta rodziny nie a własnego zdania.
• Spotkania rodzinne często wyglądają jak rytuały: decyzje zapadają po cichu, a niewygodna prawda nigdy nie wychodzi na jaw.

Co zrobić, by temu przeciwdziałać

• Zidentyfikować, kto pełni rolę "kozła ofiarnego", a kto „złotego dziecka” i rozdzielić odpowiedzialność w wyważony sposób.
• Włączyć w podejmowanie decyzji całą rodzinę, osoby, które dotychczas były bierne.
• Zadbać o empatię, asertywności i konstruktywną krytykę.
• Nie karać siebie i innych za mówienie prawdy.

Koalicje, trójkąty i „sąd rodzinny”

Zamiast otwartej rozmowy decyzje bywają podejmowane „za zamkniętymi drzwiami” przez koalicje i układy.  O problemach nie rozmawiamy wprost, a kiedy się pojawiają, zbieramy większość. W takiej rodzinie decyzje często zapadają w niejasny dla reszty sposób. Informacje przekazywane są przez pośredników. Organizuje się spotkania, na których masz wyjaśnić swoje stanowisko, zamiast rozmawiać bezpośrednio. Czujesz presję, by przeprosić i czujesz, że to ma udowodnić twoją lojalność i uległość. Nie masz myśleć samodzielnie, a czuć niepewność, jaką decyzję podejmie rodzina.

Co można zrobić?

• Mówić otwarcie
• Dbać o swoje emocje i uczucia
• Podejmować próby rozmów w szerokim gronie, by każdy mógł się wypowiedzieć

Zdrowa rodzina chroni poszczególnych członków i wszystkich traktuje równo, z szacunkiem i miłością, na którą nie trzeba zasługiwać. Zdrowej lojalności nigdy nie uzyskuje się kosztem godności człowieka. Zawsze warto dbać o dialog, jasne zasady i szacunek dla granic. „Mafijna” lojalność chroni system kosztem ludzi i prawdy.